Wat is klankkleur (timbre)? De betekenis van klankkleur en hoe het wordt gebruikt in muziek

Home » Blog » Muziektheorie » Wat is klankkleur (timbre)?
Geluidsgolven vormen een specifieke klankkleur

Klankkleur, ofwel timbre, is een term dat in de muziek wordt gebruikt om de kwaliteit van een toon aan te duiden. Hierbij gaat het niet om de hoogte of de lengte van de toon, maar hoe die toon klinkt.

Een bepaalde noot die op dezelfde toonhoogte met hetzelfde volume wordt gespeeld, zou op elk instrument anders klinken. Zo klinkt de centrale C op een piano anders dan de centrale C op gitaar. Luister maar.

Centrale C op piano
Centrale C op gitaar

Hoewel dezelfde noot wordt gespeeld op de piano als op de gitaar, klinkt de noot toch anders. Dit verschil wat je hoort, noemen we klankkleur of timbre.

Wat bepaald de klankkleur van een instrument?

De klankkleur van een instrument wordt voornamelijk bepaald door de verhouding tussen de grondtoon en de boventonen die het instrument produceert.

Als je een noot speelt op een instrument dan worden verschillende tonen geproduceerd. Niet alleen de noot die je speelt – de grondtoon – maar ook de harmonische boventonen kunnen worden gehoord.

Als je bijvoorbeeld een C4 speelt op een piano, dan kan naast de grondtoon (C4) ook de harmonische boventonen C5 en C6 worden waargenomen. In sommige gevallen kan ook de kwint – in dit geval G4 – worden gehoord.

De mate waarin een instrument boventonen produceert en de mate waarin een instrument de grondtoon of boventonen benadrukt, bepalen uiteindelijk de klankkleur van het instrument. 

Instrumenten die een lager geluid maken, produceren over het algemeen meer harmonische boventonen dan hogere instrumenten. Zo produceert een contrabas meer boventonen dan een cello wat zich uit in een unieke klankkleur.

Ook is er een verschil in de nadruk die instrumenten leggen op de grondtoon of de boventonen. Sommige instrumenten benadrukken voornamelijk de grondtoon zoals een hobo en andere benadrukken juist de boventonen zoals een klarinet. 

Deze twee verschillen tussen instrumenten resulteren in een gevarieerd aantal klankkleuren. Het ezelsbruggetje dat je kan gebruiken om deze verschillen te onthouden is:

“Grondtoon + Boventonen = Klankkleur”

Klankkleur voorbeelden

Elk instrument heeft een eigen klankkleur dat wordt gecreëerd door een unieke verhouding tussen de grondtoon en boventonen. De uniekheid van de klankkleur kan het best worden weergegeven door te kijken naar de geluidsgolven die een instrument produceert. Voordat we de geluidsgolven van instrumenten kunnen analyseren, moeten we eerst weten hoe de geluidsgolf van een perfecte grondtoon eruit ziet.

Puur geluid van de grondtoon A

Het geluid van een de grondtoon A die op 220 hertz wordt geproduceerd, klinkt als volgt:

Dit geluid wordt geproduceerd door een computer en kan als volgt worden afgebeeld:

Voorbeeld van de klankkleur van de grondtoon A

Zoals je kunt zien, is dit een perfecte geluidsgolf van de grondtoon A. Boventonen zijn afwezig in deze geluidsgolf en daarom kan deze toon al snel saai en vervelend klinken. 

Deze geluidsgolf heeft geen imperfecties en kan alleen door een computer worden geproduceerd. Daarom komt dit perfecte geluid gelukkig niet voor in het hedendaagse leven.

De geluidsgolven – en dus de klankkleur – van echte instrumenten zullen er heel anders uit zien en interessanter klinken dan deze perfecte toon.

In de volgende voorbeelden analyseren we het geluid van echte muziekinstrumenten die – net als de computer – een A noot zullen spelen op 220 hertz. En kijken we of er verschillen zijn in het geluid en de geluidsgolf die wordt geproduceerd. 

Cello geluid van de grondtoon A

Als een cello een A noot speelt op 220 hertz dan klinkt dat als volgt:

Zoals je hoort, klinkt de noot anders dan de noot die door de computer wordt gemaakt. Dit verschil kan ook worden gevonden in de geluidsgolf van de cello:

Voorbeeld van de klankkleur van een cello

Hierboven zie je de geluidsgolf van een cello. Deze geluidsgolf verschilt aardig van de perfecte geluidsgolf die de computer genereert. 

De geluidsgolf is veel puntiger en heeft meer pieken en dalen dan de geluidsgolf van de computer. Dit komt doordat de cello naast de grondtoon meerdere harmonische boventonen produceert . 

Wat er gebeurt is dat de geluidsgolven van de boventonen – meestal kort en klein van stuk – worden toegevoegd aan de geluidsgolf van de grondtoon. Hierdoor krijg je als het waren meerdere geluidsgolven die samen komen tot een geluidsgolf die je hierboven kan zien.

De samenkomst van de grondtoon met de boventonen van de cello vormt vervolgens een unieke klankkleur die karakteristiek is voor dit instrument. Dit maakt de klankkleur van een cello niet alleen interessanter maar ook fijner om naar te luisteren in vergelijking het geluid van de perfecte grondtoon.

Trombone geluid van de grondtoon A

Een ander voorbeeld van een unieke klankkleur is het geluid van een trombone. Een trombone die een A op 220 hertz speelt, klinkt als volgt:

In vergelijking met de eerste twee voorbeelden, heeft de trombone wederom een uniek geluid. Als we kijken naar de geluidsgolf die dit instrument produceert, zien we dat ook dit instrument een unieke geluidsgolf produceert:

Voorbeeld van de klankkleur van een trombone

De geluidsgolf van een trombone is minder puntig dan die van een cello, maar puntiger dan die van de grondtoon. Wederom is oorzaak te vinden in de verhouding tussen de grondtoon en de boventonen die worden geproduceerd door het instrument.

De trombone produceert minder boventonen dan de cello. Hierdoor wordt de geluidsgolf minder puntig. Ook zie je dat er een nadruk ligt op één van de boventonen. Deze twee verschillen zorgen ervoor dat de trombone een specifieke geluidsgolf produceert dat zich onderscheid van de cello en andere instrumenten. 

Kortom, instrumenten krijgen hun unieke klankkleur door een specifiek aantal boventonen te produceren en/of de grondtoon of bepaalde boventonen te benadrukken. 

Het geluid beschrijven

Om de klankkleur van een instrument of toon te beschrijven, kunnen over het algemeen de volgende termen worden gebruikt:

  • Schel
  • Scherp
  • Helder
  • Donker
  • Warm
  • Koud

Hou rekening met de verschillende klankkleuren die instrumenten van hetzelfde type en model kunnen hebben. Yamaha piano’s van dezelfde serie kunnen dus een verschillende klankkleur hebben. 

Meestal zijn deze verschillen niet hoorbaar voor de meeste mensen. Maar zodra je een muzikaal oor begint te ontwikkelen en een professioneel instrument wil kopen, dan kan klankkleur een belangrijke factor voor je zijn.

ADSR Envelope om klankkleur te beheersen

Digitale instrumenten – zoals synthesizers en elektrische gitaren – hebben de mogelijkheid om van klankkleur te veranderen. Dit kan op verschillende manieren, maar de meest voorkomende aanpassingen worden gedaan vin de ‘ADSR Envelope’.

De ‘ADSR Envelope’ bestaat uit vier factoren:

  • Attack: de tijd die nodig is voor de gespeelde noot om naar zijn hoogste volumeniveau te gaan.
  • Decay: de benodigde tijd voor een noot om van het hoogste volume niveau naar naar een aanhoudend niveau te gaan.
  • Sustain: het volume van het geluid nadat de noot het hoogste volume niveau heeft bereikt en aanhoudt totdat de speler de noot niet meer speelt.
  • Release: de tijd die nodig is om het geluid volledig uit te laten sterven nadat de muzikant stopt met spelen.

Deze termen worden voornamelijk gebruikt in de (digitale) muziek productie. In dit vakgebied wordt een geluid veel bewerkt met deze factoren om zo nieuwe geluiden te creëren.

Conclusie

Ik hoop dat je nu een goed begrip hebt van de term klankkleur en hoe het in praktijk werkt. 

Als je meer wilt weten over dit onderwerp, dan kan je meer informatie zoeken over ‘sound design’ of ‘digital music production’. In deze vakgebieden wordt er meer uitgelegd over dit begrip.

Ook kan je hieronder vragen aan mij stellen of mij een persoonlijk bericht sturen!

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *