Wat is een motief in muziek?

Home » Blog » Muziektheorie » Wat is een motief in muziek?
Bladmuziek van Bach met motieven

Een motief is een kort muzikaal idee dat in de loop van een muziekstuk wordt herhaald, ontwikkeld en gevarieerd. Veel motieven worden letterlijk noot-voor-noot herhaald. Zelfs als er wijzigingen zijn in het motief, zou die nog steeds voor de luisteraar herkenbaar moeten zijn.

Voordat een motief kan worden herkend, zou het enkele keren herhaald moeten worden. De herhaling kan continu zijn zoals bij een ostinato – een motief dat door een deel van de compositie constant wordt herhaald. Of de herhaling kan enkele keren voorbij komen tijdens de belangrijkste momenten van de compositie.

Hoewel motieven verschillen in lengte, zijn ze normaal gesproken slechts een deel van de melodie. Het motief vormt meestal het eerste gedeelte van een muzikale zin en geeft een opzetje waaruit de melodie kan voortvloeien. 

In muziek uit de Baroktijd werden motieven vaak gebruikt. Echter maken componisten van de 20ste eeuw en zelfs in de huidige tijd – voornamelijk in de filmmuziek – hier nog steeds gebruik van. 

Hoe een motief gebruikt wordt kan per stijl en liedje verschillen.

Gebruik van motieven voor structuur

Motieven worden vaak gebruikt om structuur in een muziekstuk te brengen. Ook kunnen ze eenheid creëren in muziekstukken, zelfs als er veel ongelijksoortige stukken zijn. 

Componisten gebruiken vaak motieven om hun muzikale ideeën te structureren. Ze noteren hun muzikale ideeën als motieven en voegen ze samen om een melodie te creëren.

Om structuur te creëren is het ook belangrijkrijk dat motieven vaak worden herhaald. Echter kan dit snel tot verveling leiden. Daarom wordt een motief vaak ingekort, uitgebouwd, gevarieerd of verder ontwikkeld om zo de interesse te behouden van de luisteraar.

De meeste variaties van motieven komen voor op het gebied van melodie, harmonie of ritme. Het belangrijkste is dat het motief altijd herkenbaar blijft, zelfs als er variaties zijn op het motief.

Voorbeelden van een motief

We geven nu een paar voorbeelden van beroemde motieven die zijn gebruikt in muziekstukken. Hierin maken we onderscheid tussen melodie, harmonie en ritme.

Vijfde symphonie van Beethoven

De vijfde symphonie van Beethoven is wellicht het populairste voorbeeld van een muzikaal motief. 

Het motief bestaat uit vier noten die in een bepaald ritme worden gespeeld. Dit ritme wordt als volgt genoteerd: 

Voorbeeld van openings moteief Vijfde Symfonie

Het ritme van het motief is zo sterk dat het motief zelfs na de opening meerdere malen achter elkaar wordt herhaald. De herhalingen gaan niet vervelen omdat het ritme op verschillende toonhoogtes wordt gespeeld:

Pas aan het eind wordt het ritme gevarieerd om de melodie af te sluiten en vervolgens weer opnieuw te beginnen. 

De vijfde symfonie van Beethoven is dan ook een goed voorbeeld van een ritmisch motief. Deze symfonie laat zien dat je met de herhaling van een klein ritmisch motief een hele symfonie kan creëren.

Pachelbel’s Canon in D majeur

Een populair voorbeeld van een harmonisch motief is Johann Pachelbel’s Canon in D majeur. Iedereen is wel bekend met deze harmonie. Als je niet precies weet waar ik het over heb, dan is er hier een kleine verfrisser:

Het meest kenmerkend aan dit muziekstuk is het harmonische motief – de akkoorden die elkaar opvolgen in een bepaalde volgorde. Voor meer dan 6 minuten blijft het akkoordenschema ongewijzigd.

Motief van Pachelbel's Canon in D majeur

Pachelbel houdt zijn compositie interessant door te experimenteren met meerdere melodieën, instrumenten en volumeniveaus.

In vergelijking met het eerste audiobestand van Pachelbel is de muziek in het tweede audiobestand een stuk rijker aan instrumenten en melodieën. 

Pachelbel laat zien dat je met een mooi harmonisch motief toch een interessante compositie kan maken. Door verschillende instrumenten, melodieën, en volumeniveaus te gebruiken, blijft het harmonische motief interessant genoeg om naar te blijven luisteren. 

Isn’t she lovely

Los van de motieven in klassieke muziek composities, zijn motieven ook te identificeren in hedendaagse liedjes. Neem bijvoorbeeld ‘Isn’t she lovely’ van Steve Wonder. 

Dit liedje maakt gebruik van een sterk melodisch motief. Waarschijnlijk kan je het melodische motief gelijk zingen als je het liedje kent. Als dat niet het geval is, dan hoef je alleen het volgende geluidsfragment te beluisteren:

De muzikale zinnen starten bijna alle muzikale zinnen met een melodisch motief:

Motief van Isn't She Lovely
* Dit is een versimpelde notering van de melodie (niet correct)

Dit muzikale motief wordt keer, op keer, op keer herhaald in het liedje en, vreemd genoeg, gaat dit melodische motief niet snel vervelen. Dit komt voornamelijk omdat er tijdens de melodie veel gebeurt op het gebied van harmonie en ritme.

De liedjes van Stevie Wonder zijn wellicht een apart geval, omdat er veel ‘gekke’ dingen gebeuren in zijn muziek. Echter laat het nummer ‘Isn’t she lovely’ de kracht zien van een goed melodisch motief (met de juiste toepassing van harmonie en ritme uiteraard). 

Filmmuziek

Graag wil ik een klein uitstapje maken naar een vakgebied waar een motief – in dit vakgebied ‘leitmotif’ genoemd – veel worden gebruikt maar met andere doeleinde: de filmmuziek. 

In filmmuziek spelen muzikale motieven een belangrijke rol. Motieven worden gekoppeld aan bepaalde personages, objecten en omgevingen om de toeschouwer een gevoel bij ze te geven. 

Elke keer wanneer een specifiek personage, object of omgeving op het scherm verschijnt, wordt het bijpassende motief afgespeeld. Uiteindelijk ga je het muzikale motief associëren met de dingen die je ziet in de film. Op dat moment dient het motief als herkenningspunt waarmee de toeschouwer het verhaal makkelijker kan volgen. 

Denk bijvoorbeeld aan ‘Imperial march’ van John Williams in Star Wars. Hierin wordt een motief gebruikt dat duister en krachtig klinkt. Het is dan ook niet gek dat dit motief gekoppeld wordt aan Darth Vader en elke keer wordt afgespeeld als Darth Vader te zien is. 

‘The ring goes south’ van Howard Shore is ook een goed voorbeeld van een muzikaal film motief. Het motief wordt gebruikt om een sfeer te schetsen en is karakteristiek voor het thema van Lord of the Rings.

Door alle drie de delen van Lord of the Rings kan dit motief worden gevonden. Elke keer als je het hoor, krijg je het gevoel van avontuur en word je weer in het verhaal getrokken.  Luister zelf maar (motief begint op 1:15):

Het is zeker interessant om dieper in te gaan op hoe motieven in de filmmuziek worden gebruikt. Maar voor nu laat ik het hierbij. 

Als je meer wilt weten over filmmuziek, dan raad ik aan om de documentaire ‘Score: a film music documentary’ te kijken. Hierin vertellen de grootste componisten van filmmuziek – waaronder Hans Zimmer en Howard Shore –  over hoe zij filmmuziek componeren en hun ervaring met deze industrie. 

Conclusie

Ik hoop dat je nu een goed beeld hebt van wat een motief is en hoe het gebruikt wordt in muziek. Als je nog vragen hebt, stel ze dan gerust hieronder en dan probeer ik ze te beantwoorden. 

Als je meer wil weten over hoe motieven werken, dan raad ik aan om ze zelf te gaan gebruiken. De beste manier om te leren is door er zelf één te componeren.

Probeer een motief van een paar noten te creëren en, als je er één hebt gemaakt, probeer er dan een volledig nummer van te maken. Herhaal het motief meerdere malen en varieer als het nodig is. 

Hoe vaker je liedjes met motieven probeert te componeren, hoe meer je ze begint te begrijpen en hoe beter je ze kan toepassen in je eigen composities.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *